Šta je Evropsko društveno istraživanje
(The European Social Survey)?

Evropsko društveno istraživanje (EDI) je metodološki i teorijski najobuhvatnije međunarodno komparativno istraživanje, koje se izvodi pod okriljem Evropskog istraživačkog konzorcijuma – European Research Infrastructure Consortium (ERIC).

Evropsko društveno istraživanje se od 2002. godine sprovodi na svake dve godine i ispunjava najviše metodološke standarde u istraživanjima u oblasti društvenih nauka. EDI je od strane institucija Evropske unije (Evropska Komisija i Parlament EU) prepoznat kao jedan od ključnih izvora podataka koji omogućava merenje i razumevanje dugoročnih strukturnih promena, ali i promena vrednosno-kulturnih obrazaca i praksi građana u evropskim društvima. Podatke iz ovog istraživanja koristi Evropska komisija za redovno praćenje društvenih pojava i formulisanje praktičnih politika na nivou EU1.

Za više informacija posetiti: http://www.europeansocialsurvey.org/about/

Osnovni ciljevi Evropskog društvenog istraživanja i prateće istraživačke infrastrukture su:

  1. Mapiranje i razumevanje društvenih, političkih i vrednosno-kulturnih promena na komparativnom nivou u Evropi.
  2. Razvoj i širenje naprednih standarda u realizaciji nacionalnih i kros-nacionalnih društvenih istraživanja.
  3. Uvođenje i podsticanje korišćenja čvrsto zasnovanih indikatora za merenje stavova o pojedinim aspektima društvenog razvoja (ekonomski razvoj, funkcionisanje demokratije, poverenje u institucije, migracije i dr.).
  4. Obučavanje istraživača za komparativna kvantitativna merenja i analize.
  5. Unapređenje vidljivosti i upotrebe uporedivih i reprezentativnih kvantitativnih podataka o društvenim promenama kako u naučnim ustanovama, tako i među donosiocima političkih odluka i široj javnosti.
  6. Kreiranje transparentnog i dostupnog mehanizma za tumačenje odnosa koji postoji između promena evropskih institucija i dominantnih društvenih vrednosti.

Struktura istraživanja i vrste podataka koji se prikupljaju:

Prikupljanje podataka se obavlja svake druge godine (počevši od septembra 2002. godine) na reprezentativnim uzorcima punoletnog stanovništva država-učesnica (i to na standardnim uzorcima od 1500 ispitanika, odnosno 800 ispitanika za zemlje čija populacija broji manje od 2 miliona stanovnika) putem intervjua licem-u-lice u trajanju od sat vremena.

Upitnik se sastoji iz centralnog (core) modula koji sadrži pitanja koja su konstantna kroz sve talase istraživanja, i rotirajućeg modula koji je posvećen dubinskoj analizi određenih specifičnih tema od značaja za evropska društva.

A) Ključne teme (core modul):

1. Društvene vrednosti i ideološke orijentacije (leva/desna orijentacija, libertarijanska-autoritarna orijentacija, ekološke vrednosti i prakse, osnovne humane vrednosti (Švarcova skala), zadovoljstvo demokratijom, poverenje u institucije i ekonomiju, potencijal za aktivnu političku participaciju građana, političke orijentacije i glasanje; personalna i sistemska efikasnost, religijske orijentacije i prakse.

2. Kulturološke/nacionalne vrednosti i orijentacije – građanstvo i nacionalni identitet; predrasude prema etničkim i marginalizovanim grupama; stavovi prema EU; stavovi prema migracijama.

3. Društvene strukture – demografske karakteristike ispitanika i domaćinstava, stepen obrazovanja, etničko poreklo, radni status i iskustvo nezaposlenosti, zanimanje ispitanika (i supružnika), ekonomski položaj i prihodi domaćinstva, subjektivna procena zdravstvenog stanja ispitanika, društveno poverenje i umreženost, subjektivni indikatori siromaštva, iskustvo i strah od kriminala, pristup masovnim medijima i njihova upotreba.

B) Rotirajući modul:

U prethodnom, VIII talasu istraživanja (2016. godina), u rotirajućem delu upitnika su se našla pitanja koja se odnose na stavove prema klimatskim promenama, energetskoj bezbednosti, kao i pitanja kojima se ispituju stavovi prema sistemu socijalne zaštite. U prethodnim talasima su se dublje ispitivali i stavovi o kvalitetu zdravlja, o migracijama (2014.), subjektivnom blagostanju, demokratiji (2012.) i dr.

U IX talasu (2018) u fokusu istraživanja će se naći teme pravde i jednakosti u pogledu materijalnih prihoda ispitanika sa ciljem pronalaženja načina da evropske zemlje izađu na kraj sa rastućim društvenim nejednakostima. Takođe, tema će biti i životni tajming – percepcija ključnih životnih događaja, pitanje životnih prekretnica i sa njima povezanih vrednosti.

Više informacija na:

http://www.europeansocialsurvey.org/methodology/ess_methodology/source_questionnaire/source_questionnaire_development.html

http://www.europeansocialsurvey.org/docs/methodology/core_ess_questionnaire/ESS_core_questionnaire_overview.pdf.

Zašto je važno da se Srbija uključi u ovaj istraživački mehanizam?

U Evropskom društvenom istraživanju je do sada učestvovalo 37 evropskih zemalja u 8 talasa istraživanja (videti listu u prilogu 1) dok Srbija predstavlja jednu od retkih zemalja koja nikada do sad nije bila deo ovog programa. Trenutno su u toku pripreme za realizaciju IX talasa i prilika da se Srbija pridruži ovoj evropskoj istraživačkoj mreži.

Priključivanje Srbije mreži EDI je izuzetno važno kako iz akademskih razloga tako i sa aspekta potrebe razvoja praktičnih politika.

1. Akademski razlozi:

1.1. transfer relevantnog teorijskog i metodološkog znanja i praksi iz oblasti društvenih istraživanja u domaću naučnu zajednicu;

1.2. profilisanje domaćeg naučnog kadra za obavljanje međunarodnih longitudinalnih i komparativnih istraživanja;

1.3. povećavanje vidljivosti domaće akademske zajednice u međunarodnim krugovima;

1.4. uključivanje domaćih naučnika i istraživača u međunarodne akademske krugove i mreže koje su relevantne za formulisanje praktičnih politika na nivou Evropske unije, sa mogućnošću primene na nacionalnom nivou.

2. Razvoj javnih politika:

2.1. Donosioci odluka u Evropskoj uniji, u skladu sa razvojem modela dobre uprave (good governance), zahtevaju da javne politike budu zasnovane na relevantnim podacima (evidence based) umesto na kratkoročnim i dnevnopolitičkim pritiscima, kako bi se rešavali uzroci, a ne samo simptomi postojećih problema.

Iako razvijeno u akademskoj sferi, Evropsko društveno istraživanje je dizajnirano na takav način da prikupljenim podacima i njihovom potonjom analizom može da potkrepi debate koje se vode pri formulisanju javnih politika. Ovo se posebno odnosi na mapiranje stavova građana, što predstavlja osnovu za unapređenje niza javnih politika i korisno je prilikom izrade strategija i akcionih planova na lokalnom i nacionalnom nivou.

2.2 Dodatnom značaju raspolaganja ovom vrstom uporedivih podataka doprinosi kontekst pridruživanja Srbije Evropskoj uniji, ukazujući na spremnost Srbije da se u akademskom, ali i praktičnopolitičkom aspektu pridržava dostignutih evropskih standarda i praksi.

Prednosti i dodatne vrednosti podataka dobijenih u ovom istraživanju u odnosu na druga uporediva istraživanja koja se sprovode na teritoriji EU i u Srbiji:

Za razliku od podataka prikupljenih u nekim drugim međunarodnim istraživanjima (World Values Survey, European Values Survey, International Social Survey Programme, SILC, Eurobarometer i dr.), prednosti podataka prikupljenih u EDI su višestruki:

  1. Celokupni proces pripreme i realizacije istraživanja je zasnovan na izuzetno strogim i visoko postavljenim teorijskim i metodološkim standardima koji garantuju kvalitet prikupljenih podataka (u pogledu objektivnosti, reprezentativnosti, preciznosti, sistematičnosti, adekvatnosti i valjanosti).
  2. Podaci omogućavaju razvoj subjektivnih i objektivnih indikatora za merenje različitih društvenih fenomena i njihovo praćenje u dužem vremenskom periodu.
  3. Podaci omogućavaju utvrđivanje potencijalnih kauzalnih mehanizama, odnosno zaključivanje o postojanju probabilističkih (stohastičkih) veza između ispitivanih pojava.
  4. Podaci omogućavaju kros-nacionalna poređenja.
  5. Podaci dozvoljavaju longitudinalno praćenje promena u društvenim vrednostima, stavovima i strukturama, ukoliko se EDI izvodi kontinuirano.
  6. Konačno, podaci dozvoljavaju pravljenje statističkih modela, u okviru kojih se prate efekti kontekstualnih specifičnosti pojedinih zemalja ili regiona (multilevel analiza) na utvrđene veze između ispitivanih pojava.
  7. Dvogodišnji period istraživanja omogućava bolje praćenje opštih trendova.
  8. Za razliku od Eurobarometra, ovo istraživanje je akademski rukovođeno što obezbeđuje sistematski i čvrsto teorijski zasnovan pristup.
  9. Za razliku od drugih istraživanja koja su usmerenijeg karaktera (kao što je npr. SILC), podaci prikupljeni u ovom istraživanju omogućavaju mapiranje širih trendova promene socijalne strukture, stavova i vrednosti u evropskom društvenom prostoru.

V Korisnici (beneficiaries) rezultata projekata

  • Direktni korisnici: obrazovne i naučno-istraživačke institucije – fakulteti i instituti, kao i samostalni istraživači u oblasti društvenih i humanističkih nauka. Indirektni korisnici: donosioci praktičnih i političkih odluka na lokalnom, regionalnom i nacionalnom nivou (vladine i nevladine organizacije, javne ustanove, nezavisna vladina tela, lokalne ustanove, regionalne institucije, itd.), druge javne institucije, privredne organizacije (privatne i javne kompanije, privredna udruženja, itd.).
  • Nakon dve godine od realizacije istraživanja, podaci dobijeni u EDI iz svih zemalja učesnica postaju javno i besplatno dostupni svim potencijalnim korisnicima.

Podaci dobijeni u ranijim ciklusima istraživanja, kao i metodologija, mogu se preuzeti na sledećoj internet adresi: http://www.europeansocialsurvey.org/data/round-index.html.

Metodologija na osnovu koje se sprovodi istraživanje zaštićena je autorskim pravima.

ESS (EDI) Srbija

Evropsko društveno istraživanje Srbija predstavlja nacionalni ogranak Evropskog društvenog istraživanja. U ovom istraživanju je do sada učestvovalo 37 zemalja, a Srbija je do nedavno bila jedna od pet evropskih zemalja koja nije bila deo ovog kluba. Zahvaljujući podršci Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvija RS i projekta PERFORM Švajcarske razvojne agencije – SDC, Srbija je postala deo devetog kruga (2017-2019) istraživanja u statusu gosta.

Konzorcijum ESS Srbija čine sledeće institucije:

        1. Institut za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu (zvanični nosilac istraživanja)

        2. Filozofski fakultet u Novom Sadu,

        3. Filozofski fakultet u Nišu,

        4. Institut društvenih nauka,

        5. Institut za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu,

        6. Fakultet političkih nauka.

Upravni odbor ESS Srbija je sačinjen od predstavnika svih institucija koje su uključene u istraživanje. Upravnim odborom ESS Srbija predsedava državni sekretar MPNTR prof. dr Vladimir Popović.

Nacionalni koordinator ESS Srbija je docent dr Dragan Stanojević (Filozofski fakultet, Beograd).

Mrežu istraživača koju čine predstavnici različitih disciplina: sociolozi, psiholozi, demografi i dr. Do sada je interesovanje za učestvovanje na projektu i/ili analizu podataka pokazalo oko 100 istraživača, većinom na početku ili sredine akademske/istraživačke karijere. Očekujemo da će direktnih korisnika od istraživanja do 2020. godine biti oko 200.

Projekat će se odvijati u nekoliko faza a očekivani rezultati projekta se ogledaju u sledećem:

    1. transferu relevantnog teorijskog i metodološkog znanja i praksi iz oblasti društvenih istraživanja u domaću naučnu zajednicu, a posebno na mlađe istraživače;

    2. profilisanju domaćeg naučnog kadra za obavljanje međunarodnih longitudinalnih i komparativnih istraživanja;

    3. povećavanju vidljivosti domaće akademske zajednice u međunarodnim krugovima. Objavljivanje rezultata u domaćim a posebno međunarodnim referentnim publikacijama. Plan je da se objave najmanje tri posebne publikacije.

    4. profilisanju javnih politika zasnovanih na dobijenim podacima i analizama, i skladu sa tim jačanje partnerstva između donosioca odluka i akademskog sektora.